Του Χριστόφορου Παπαδόπουλου

κριση1 (2)

[Η “Ατραπός του βιβλίου” παρουσίασε στις 16 Φεβρουαρίου στην Πρέβεζα, στην Οικία Αθανασιάδη, το βιβλίο των Χρήστου Λάσκου και Ευκλείδη Τσακαλώτου “22 πράγματα που μας λένε για την ελληνική κρίση και δεν είναι έτσι”. Μίλησαν οι συγγραφείς και ο Χριστόφορος Παπαδόπουλος, μέλος τής Πολιτικής Γραμματείας τού Συ.Ριζ.Α., υπεύθυνος πολιτισμού. Το κείμενο που ακολουθεί είναι η ομιλία του.]

 Το “22 πράγματα που μας λένε για την ελληνική κρίση και δεν είναι έτσι”, κριση1των Χρήστου Λάσκου και Ευκλείδη Τσακαλώτου, εκδόθηκε τον Νοέμβριο 2012 από τις εκδόσεις ΚΨΜ, και γράφτηκε, όπως μας εξομολογήθηκαν οι συγγραφείς στην πρώτη παρουσίαση του βιβλίου, εν θερμώ: τους πρώτους μήνες του ίδιου έτους, κατά τη διάρκεια μεγάλων απεργιών και διαδηλώσεων, με το κίνημα των Πλατειών σε ανάταση, με οξεία πολιτική αντιπαράθεση, που οδήγησε σε 2 εκλογικές αναμετρήσεις και την ανάδυση ενός αριστερού, ριζοσπαστικού κοινωνικού ρεύματος, το οποίο απογείωσε τα εκλογικά ποσοστά του ΣΥΡΙΖΑ, καθιστώντας τον αξιωματική αντιπολίτευση με ποσοστά παράδοξα όχι μόνο για την ελληνική πραγματικότητα, αλλά και για την ευρωπαϊκή, τουλάχιστον. Οι συγγραφείς δεν ήταν θεατές σε αυτή την κοινωνική έκρηξη, αντιθέτως. Ούτε επέλεξαν τον ρόλο του πολιτικού αναλυτή, αν και αρθρογράφησαν συστηματικά καθ’ όλη την περίοδο –το κάνουν ακόμα και σήμερα, αναλύοντας και ερμηνεύοντας τις οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις. Ήταν παρόντες. Παρόντες είναι και σήμερα, βουλευτής ο Ευκλείδης Τσακαλώτος, κεντρικό πολιτικό στέλεχος του Συνασπισμού και του ΣΥΡΙΖΑ ο Χρήστος Λάσκος, παρόντες όχι μόνο στην κεντρική πολιτική σκηνή και στη δημόσια σφαίρα των ιδεών, αλλά στην ίδια την πραγματική πολιτική δράση. Διανοούμενοι και ενεργά πολιτικά στελέχη, οργανικοί διανοούμενοι όπως τους λέγαμε παλιά. Ενδεχομένως να αποτελεί ιστορικό παράδοξο, σίγουρα είναι κόντρα στο ρεύμα της ιδιώτευσης των διανοουμένων και των καλλιτεχνών, πόσο μάλλον σε μια ολόκληρη συνομοταξία κρατικών διανοουμένων που δηλώνουν υποταγή σε κάθε νέα κυβερνητική εκδοχή της οικονομικής εξουσίας, μηρυκάζοντας χιλιομπαλωμένα επιχειρήματα, αναμοχλεύοντας ληγμένες αξίες του νεοφιλελευθερισμού, ανασύροντας αποτυχημένους και περίγελους πανεπιστημιακούς από την αφάνεια.

Οργανικοί διανοούμενοι

Αποτελεί παράδοξο ότι σ’ αυτούς τους δύσκολους καιρούς, μια ομάδα οργανικών διανοουμένων του Συνασπισμού και του ΣΥΡΙΖΑ επωμίζεται, μαζί με πολλούς άλλους, την πολιτική σύγκρουση, μακριά από την ασφάλεια και την θαλπωρή της ακαδημαϊκής κοινότητας.

Οργανικοί διανοούμενοι που επωμίζονται την υπόθεση του κομμουνισμού, και δεν μιλάω μόνο για τον Λάσκο και τον Τσακαλώτο, αλλά και για πολλούς ακόμα, όπως οι Γιάννης Μηλιός, Σπύρος Λαπατσιώρας, Γαβριήλ Σακελλαρίδης, Ελένη Πορτάλιου, Τασία Χριστοδουλοπούλου, καθώς επίσης ο Αριστείδης Μπαλτάς και ο Ανδρέας Καρίτζης (από τη σφαίρα της φιλοσοφίας οι τελευταίοι), και δεν είναι οι μόνοι.

Το τοπικό και το παγκόσμιο

Οι συγγραφείς, από τις πρώτες σελίδες στα “22 πράγματα”, μας εξομολογούνται τις προθέσεις τους, που δεν είναι άλλες από το να αποκαλύψουν ότι ο κυρίαρχος λόγος, σχετικά με την ελληνική οικονομία και την κοινωνία, οργανώνεται και διαδίδεται με αβάσιμους και παραμορφωτικούς ισχυρισμούς. Μας επισημαίνουν, ταυτόχρονα, ότι δεν πρόκειται για μια διαστροφή των ντόπιων ελίτ, παρά το γεγονός ότι όλοι μαζί επικαλούνται την “ελληνική εξαίρεση”, αλλά ότι τα ίδια επιχειρήματα ακούγονται από τα πιο επίσημα χείλη, όχι μόνο στον ευρωπαϊκό Νότο, αλλά και από τον “ενάρετο κύκλο” των Μητροπόλεων του Βορρά. Οι συγγραφείς έχουν αυτό το πλεονέκτημα, διαθέτουν μια συνολική ματιά της παγκόσμιας καπιταλιστικής κρίσης. Την καταθέσανε ένα χρόνο πριν στην πρώτη, από κοινού, συγγραφική δουλειά, στο “Χωρίς επιστροφή” με υπέρτιτλο “Από τον Κέυνς στη Θάτσερ” και υπότιτλο “Καπιταλιστικές Κρίσεις, Κοινωνικές Ανάγκες, Σοσιαλισμός”.

4 υποθέσεις για την ερμηνεία της κρίσης

Στο “Χωρίς επιστροφή” οι συγγραφείς υποβάλανε τέσσερις υποθέσεις για την ερμηνεία της κρίσης και της πολιτικής του κεφαλαίου και οι ίδιες διατρέχουν και ανακεφαλαιώνουν ερμηνευτικά το υλικό στα “22 πράγματα”.

Πρώτη, ότι η “μνημονιακή” πολιτική δεν αφορούσε την αντιμετώπιση του δημοσίου χρέους, αλλά την υποταγή της εργατικής τάξης, με την επιβολή μέτρων που η ελληνική αστική τάξη επεδίωκε από δεκαετίες.

Δεύτερη, ότι η χρεοκοπία θα ερχόταν ακριβώς λόγω της εφαρμογής των μέτρων, που οδηγούν την ελληνική οικονομία σε μια θανάσιμη υφεσιακή περιδίνηση.

Τρίτη, ότι η κυβέρνηση συνειδητά ενέπλεξε τον ελληνικό λαό σε μια εξοντωτική περιπέτεια, δίνοντας στο ευρωπαϊκό κεφάλαιο ένα ιδανικό πειραματόζωο, που άνοιγε παντού στην Ευρώπη το δρόμο για την επιβολή των πιο άγριων ταξικών πολιτικών.

Τέταρτη, ότι η ελληνοποίηση των προβλημάτων, τη στιγμή που βρισκόμαστε στο εσωτερικό μιας παγκόσμιας καπιταλιστικής κρίσης, τα έκανε απολύτως μη επιλύσιμα.

Ο θεωρητικός καμβάς

Αξίζει τον κόπο να αναφερθούμε σύντομα στο θεωρητικό καμβά που είναι δομημένα και τα δύο βιβλία, προσθέτοντας μερικές πινελιές από τις τρέχουσες οικονομικές εξελίξεις και θέτοντας τα στρατηγικά ερωτήματα που απασχολούν τα κριτικά ρεύματα της Αριστεράς και τους συγγραφείς, μεταξύ των άλλων. Οι συγγραφείς ισχυρίζονται, όπως και οι περισσότεροι μαρξιστές διανοούμενοι ανά τον κόσμο, ότι βρισκόμαστε στο μέσον μιας παγκόσμιας καπιταλιστικής κρίσης, αντίστοιχης με εκείνη του μεγάλου κραχ, μιας κρίσης υπερσυσσώρευσης κεφαλαίων. Τότε, στις αρχές του 20ού αιώνα, στη μεγάλη κρίση του ’30, το υπερσυσσωρευμένο κεφάλαιο καταστράφηκε δια μέσου του 2ου παγκόσμιου πολέμου, δίνοντας τη δυνατότητα να ξεκινήσει ένας νέος κύκλος καπιταλιστικής επέκτασης. Σήμερα η διαμάχη έγκειται στο πώς και σε βάρος ποιου θα διεξαχθεί η “προσαρμογή των αξιών”. Εντελώς σχηματικά θα μπορούσαμε να πούμε ότι τόσο οι χρηματοπιστωτικές αγορές, όσο η πραγματική οικονομία συμφωνούν στις πολιτικές υποτίμησης της εργασίας –μισθοί, συντάξεις, εργασιακές σχέσεις, συλλογικές συμβάσεις–, όπως επίσης συμφωνούν στην παράδοση της κοινωνικής αναπαραγωγής –υγεία, παιδεία, κοινωνική ασφάλιση– στις δυνάμεις του κεφαλαίου, διαφωνούν όμως στο κούρεμα του κρατικού χρέους ή στη “δημιουργική καταστροφή” των αδύναμων επιχειρήσεων. Ο συμβιβασμός έγκειται ότι τόσο η πραγματική οικονομία, όσο η χρηματοπιστωτική σφαίρα συμφωνούν στο ποιος θα πληρώσει την κρίση: η μισθωτή εργασία, δια μέσου της υποτίμησης και οι κρατικοί προϋπολογισμοί, που αναλαμβάνουν το βάρος να διασώσουν χρεοκοπημένες τράπεζες, επισφαλή κρατικά δάνεια και τις μεγάλες επιχειρήσεις από την καταστροφή.

Οι λύσεις αυτές δεν είναι όμως επαρκείς για ένα νέο κύκλο καπιταλιστικής ανάπτυξης, αντιθέτως η ύφεση μεταγγίζεται από τον Νότο στον ευρωπαϊκό Βορρά και δεν αφήνει ανέγγιχτη την Ανατολική Ασία και τα BRICS[σημ. Φόρουμ: Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα, Νότια Αφρική]. Διανοούμενοι και πολιτικοί αναλυτές μιλάνε πλέον για το ενδεχόμενο ενός νέου νομισματικού και εμπορικού πολέμου, αφού το ντόμινο των νομισματικών υποτιμήσεων έχει ξεκινήσει (ΗΠΑ, Ιαπωνία κ.α.). Τα εύλογα ερωτήματα που προκύπτουν είναι αν βρισκόμαστε στο μέσον μια μεγάλης καμπής, σε μια στιγμή μετάβασης από τον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό σε έναν άλλο, για παράδειγμα σε ένα κρατικό καπιταλισμό, στον οποίο η δυτική δημοκρατία θα είναι αχρείαστη, ή αν μιλάμε για την επιστροφή του προστατευτισμού, άρα για διάλυση του ευρωπαϊκού οικονομικού και νομισματικού χώρου, με την ενίσχυση του εθνικού κράτους.

Ο κυρίαρχος λόγος ερμηνεύει την κρίση

Ο κυρίαρχος λόγος, εξηγούν οι συγγραφείς, οργανώθηκε γύρω από την παραδοχή του μονόδρομου της λιτότητας και των “μεγάλων μεταρρυθμίσεων”. Κανάλια, μεγάλες εφημερίδες, “λογοτεχνικά” περιοδικά, κρατικοί διανοούμενοι και πολιτικό προσωπικό, οι ιδεολογικοί μηχανισμοί του κράτους δηλαδή, τα εξειδικεύουν και τα εμπεδώνουν δια των συνεχών επαναλήψεων, με έωλα και ανυπόστατα επιχειρήματα, τα οποία αποδομούν οι συγγραφείς βήμα-βήμα, όπως ότι:

Oι λύσεις είναι μοναδικές, αφού έχουμε να κάνουμε με ένα καθυστερημένο καπιταλισμό, με συναφές έλλειμμα εκσυγχρονισμού (Πράγματα 1-4).

Δεν υπάρχει άλλη λύση, γιατί είμαστε όλοι υπεύθυνοι για την κρίση (Πράγματα 5,6,7 και 13,14).

Δεν υπάρχει άλλη λύση, γιατί η ανάπτυξη εξαρτάται αποκλειστικά από τον ιδιωτικό τομέα, ο οποίος θέλει “ιδανικές” συνθήκες για να ευδοκιμήσει (Πράγματα 8-12 και 15-19).

Δεν υπάρχει άλλη λύση, γιατί δεν μπορεί μια μικρή χώρα να επηρεάσει τη δομή της ευρωζώνης και ο κίνδυνος του Grexit[σημ. Φόρουμ: εξόδου τής Ελλάδας από την ευρωζώνη] ελλοχεύει ανά πάσα στιγμή( Πράγματα 20-21).

Η αντιιμπεριαλιστική και αντιμονοπωλιακή παράδοση

Στην κριτική των συγγραφέων δεν εμπίπτει μόνο ο κυρίαρχος λόγος, αλλά και οι ισχυρισμοί τμημάτων της Αριστεράς, ιδιαίτερα εκείνων που υιοθετούν άκριτα το επιχείρημα της καθυστέρησης του ελληνικού καπιταλισμού, κληρονόμοι της κυρίαρχης για δεκαετίες αντιιμπεριαλιστικής και αντιμονοπωλιακής παράδοσης της ελληνικής Αριστεράς, η οποία με ερμηνευτικό σχήμα την εξάρτηση του ελληνικού καπιταλισμού και την εκμετάλλευσή του από τους ιμπεριαλιστές έχει πρωταρχικό καθήκον να λύσει προβλήματα εθνικής ανεξαρτησίας και κυριαρχίας, μεταθέτοντας για το μέλλον τους αντικαπιταλιστικούς αγώνες. Μέσα από αυτό το πρίσμα, εξηγούν οι συγγραφείς, οι Αριστεροί μοιράζονται με τους αντιπάλους τους την ιδέα της ελληνικής καπιταλιστικής ιδιοτυπίας και αντιλαμβάνονται την κρίση, όχι ως καπιταλιστική, αλλά ως κρίση του ελληνικού “νόθου” και “δύσμορφου” καπιταλισμού.

Βιβλιολογικά

Ο Χρήστος Λάσκος και ο Ευκλείδης Τσακαλώτος με τα “22 πράγματα” φτιάξανε ένα εγχειρίδιο για πολιτική παρέμβαση, χωρίς να χάνουν όμως τα χαρακτηριστικά της επιστημονικής παρέμβασης, με ισχυρή ανάλυση και επιστημονική τεκμηρίωση με βιβλιογραφικές αναφορές, πίνακες και στατιστικά διαγράμματα.

Η δουλειά τους, όπως και οι ίδιοι αναγνωρίζουν, χρωστάει πολλά στην ερευνητική συμβολή του Μιχάλη Βεληζιώτη, ενώ ο λόγος του κειμένου είναι ευκολοδιάβαστος, κάποιες φορές “μαλλιαρός” στις διατυπώσεις του, αποφεύγοντας ακαδημαϊκές ακρότητες.

Στα προσόντα της έκδοσης οι χιουμοριστικές αντιστίξεις, με τα σκίτσα των Αρκά, Γιάννη Ιωάννου, Γιάννη Καλαϊτζή και Βαγγέλη Χερουβείμ. Στον τελευταίο οφείλεται και η όμορφη εικονογράφηση του εξωφύλλου.

Advertisements