Του Γιάννη Ρέντζου

 Σε ένα υποτιθέμενο χωριό του Νομού Πρέβεζας οι κάτοικοί του είχαν πρόβλημα με το όνομά του. Πότε άκουγαν πως το χωριό τους είχε

Gerry Charm, Ένας άνθρωπος των γραμμάτων

τούρκικο όνομα, πότε σλάβικο και πότε πως ήταν παραφθορά άγνωστου αρχαίου ελληνικού. Αποφάσισαν λοιπόν να το μετονομάσουν σε «Λονδίνο». Δικαίωμά τους βέβαια.

Πώς θα το λένε στα αγγλικά οι Άγγλοι; London; Όχι βέβαια. Πώς θα το λένε ιταλικά οι Ιταλοί; Londra; Με μετάφραση, όπως λένε και την πρωτεύουσα της Αγγλίας στα ιταλικά; Πάλι όχι. Όλοι οι ξένοι θα λένε “Londino” το πρεβεζάνικο χωριό, όπως το λένε οι ντόπιοι, με μεταγραφή των επτά χαρακτήρων χωρίς καμιά μετάφραση.

Το άρθρο αυτό αποσκοπεί να αναδείξει μια ιδιαίτερη πλευρά του ζητήματος του ονόματος της πΓΔΜ (FYROM) που σπάνια θίγεται. Σχετίζεται με την απόδοση “Μακεδονία” και “Δημοκρατία της Μακεδονίας” που υιοθετήθηκε από πολλές γλώσσες / χώρες με μετάφραση στην κάθε γλώσσα αντί για το μεταγραμματισμό «Makedonska» ή «Makedonija» σε όλες, σύμφωνα με την επίσημη σλαβική εκδοχή.

Ποια είναι τώρα η παγκόσμια κατά χώρα κατάσταση;

Προ καιρού, σε έκθεση βιβλίων γεωγραφίας ξεφύλλιζα ένα γαλλικό βιβλίο οικονομικής γεωγραφίας της Ευρώπης. Όχι μόνο των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά και των υπολοίπων χωρών. Το βιβλίο προέτασσε μια μικρή ιστορική και πολιτισμική εισαγωγή για κάθε μια χώρα και μετά περνούσε στις οικονομικές λεπτομέρειες ανά χώρα, περιφέρεια καθώς και στις διευρωπαϊκές και διεθνείς τους σχέσεις. Το μάτι μου έπεσε, με την αλφαβητική σειρά, στα λήμματα Grèce, Italie και Macédoine αντίστοιχα για τις χώρες Ελλάδα, Ιταλία και Σκόπια (FYROM). Για την Ελλάδα έλεγε «…Περικλής, Ε΄ αιώνας, 1821 κ.λπ.», για την Ιταλία σημείωνε «…Ρωμαίοι, Αναγέννηση, Βατικανό, κ.λπ.» και τέλος για τη FYROM είχε «…Μέγας Αλέξανδρος, Αλεξάνδρεια, Τίτο, κ.λπ.».

Όπως καταλαβαίνουμε η (όποια) “Μακεδονία” έχει κατοχυρώσει σε κάθε επιμέρους γλώσσα μακεδονικό όνομα – μακεδονικό παρελθόν – μακεδονική ιστορία. Πρόκειται εδώ για μια μεγάλη πολιτική νίκη της γειτονικής χώρας που βασίστηκε σε μια μεγάλη δική της εκπαιδευτική και πολιτισμική νίκη. Έχω στην κατοχή μου τόμο της περίφημης σειράς της Εγκυκλοπαίδειας της Πλειάδας, υπό τη διεύθυνση του κορυφαίου γλωσσολόγου του 20ού αιώνα Αντρέ Μαρτινέ (που είχα τη χαρά να τον έχω καθηγητή), με έτος έκδοσης 1968, όπου η γλώσσα της γείτονος χώρας αναφέρεται και αναλύεται σκέτα ως “μακεδονικά”. Ούτε “σύγχρονα μακεδονικά”, ούτε “σλαβικά μακεδονικά”, ούτε “βόρεια μακεδονικά”, ούτε τίποτα. Και μάλιστα τη στιγμή που η δική μας γλώσσα δεν αναφέρεται στο ίδιο βιβλίο, ούτε πουθενά αλλού, ως “ελληνικά” αλλά ως “σύγχρονα ελληνικά”, με προσδιοριστικό εποχής! Όμως προσοχή: Το 1968 η χώρα μας, οι γλωσσολόγοι της και οι κρατικοί διανοούμενοί της δεν αναγνώριζαν ως ελληνική γλώσσα την πραγματική καθομιλούμενη γλώσσα μας. Ούτε η εκπαίδευση, καθώς ξέρουμε, την αναγνώριζε τη γλώσσα μας τότε. Άρα…

Βυζάντιο, Κωνσταντινούπολη και Ισταμπούλ

Για να προχωρήσουμε πιο κάτω στο άρθρο μας χρειάζεται να παρουσιάσουμε τη σύγχρονη γαλλική εκδοχή της λέξης / έννοιας “Κωνσταντινούπολη”.

Είναι γνωστό πως στα ελληνικά, η αρχαία ελληνική αστική οντότητα (πόλη) με το όνομα “Βυζάντιο”, αποικία των Μεγαρέων, επικράτησε να λέγεται με το ρωμαιο-χριστιανικό όνομά της “Κωνσταντινούπολη”. Αυτό άλλωστε υιοθετήθηκε και από πολλές άλλες γλώσσες (αγγλικά – γαλλικά Constantinople, γερμανικά Konstantinopel) που το αντικατέστησαν στον 20ό αιώνα με το όνομα Istanbul. Όσον αφορά τη χώρα μας, χρησιμοποιείται το δίγλωσσο σχήμα Κωνσταντινούπολη / Istanbul: Κωνσταντινούπολη για το εσωτερικό (Τύπος, εκπαίδευση) και Istanbul σε διεθνή συμφραζόμενα (εμπόριο, μεταφορές, διακρατικές σχέσεις).

Ας υπενθυμίσουμε πως η χρήση “Κωνσταντινούπολη” αποτελεί επίσημη και υποστηριζόμενη εκδοχή απέναντι στη γνησιότατη απλούστερη χρήση “Πόλη”, που ήταν / είναι συνηθέστερη σε ελληνόφωνα, ελλαδικά και ελληνικά γλωσσικά περιβάλλοντα, που κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα είχαν σχέση με την πόλη αυτή (καταγωγή, σπουδές, ελλαδικές περιφέρειες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, χρήση της λέξης στα τραγούδια). Συμπερασματικά: Στην Ελλάδα, για ιστορικούς λόγους, σε σχέση με την επίσημη διεθνοποιημένη τουρκική εκδοχή Istanbul, που χρησιμοποιεί το κράτος, στο οποίο τώρα βρίσκεται η πόλη αυτή (η Τουρκία), χρησιμοποιούμε τη λέξη “Κωνσταντινούπολη”, που …μοιάζει με μεταφραστικό ισοδύναμο, δηλαδή “εξωνύμιο”. Δεν αποτελεί δηλαδή απόδοση με φωνητικό μεταγραμματισμό, που θα έδινε “Ισταμπούλ” ή “Σταμπούλ”. Το ίδιο άλλωστε συμβαίνει και στις ονομασίες “Νέα Υόρκη”, “Βερολίνο” και “Λονδίνο”, όπου η τεχνική του μεταγραμματισμού θα οδηγούσε στις αποδόσεις “Νιου Γιορκ” (για το New York), “Μπερλίν” (για το Berlin) και “Λόντον” (για το London).

Στα γαλλικά, που υπήρξε και παραμένει μια σημαντικότατη διεθνής γλώσσα, η Κωνσταντινούπολη, ως σύγχρονη τουρκική πόλη, αποδίδεται ως Istanbul καθώς και, σπάνια, Stambul, ενώ ως ιστορική οντότητα, πάντα, ως Constantinople, με ιδιαίτερη λεξικογράφηση της λέξης αυτής σε άλλο λήμμα και σε άλλη σελίδα των λεξικών. Η αθώα αυτή χρήση, Istanbul, που δεν αποτελεί παρά μια κατευθείαν μεταφορά της λατινόγραπτης τουρκικής λέξης στη γαλλική γλώσσα, κρύβει μια σημαντική ιδιαιτερότητα υπέρ της τουρκικής εκδοχής. Ο γαλλικός φθόγγος [u], όπως είναι γνωστό σε όποιον έχει έστω και μια μικρή συνάφεια με την εκμάθηση και τη γνώση της γαλλικής γλώσσας, δεν αποδίδει το «ου» της Ισταμπούλ αλλά είναι ένας ιδιάζων γαλλικός φθόγγος. Ωστόσο, στη λέξη αυτή, που θα έπρεπε σύμφωνα με τους κανόνες της γαλλικής γλώσσας να αναγνωσθεί και να προφερθεί, στα γαλλικά, περίπου ως Ισταμπύλ, εφαρμόζεται ειδική εξαίρεση ώστε 1) και το “ίνδαλμα” (η γραπτή εικόνα) της τουρκικής λέξης να παραμένει αμετάβλητα τουρκικό (Istanbul) 2) και να διατηρείται επίσης και η προφορά αμετάβλητα τουρκική (Ισταμπούλ). Συμπερασματικά: Στη Γαλλία δεν γίνεται χρήση της ιστορικής εκδοχής (Constantinople), που θα αποτελούσε κατά “μετάφραση” ιστορικό “εξωνύμιο”, αλλά μια γραφική μεταφορά με ακριβή τουρκικό μεταγραμματισμό και τουρκική προφορά.

Γιατί να μεταφράζεται η Republika Makedonska;

Το ερώτημα είναι διπλό: Έχει δικαίωμα η Republika Makedonska ή (σωστότερα) Republika Makedonija να λέγεται στη γλώσσα της έτσι; Και βέβαια. Όπως το πρεβεζάνικο χωριό Λονδίνο, που λέγαμε στην αρχή. Έχουν υποχρέωση και μάλιστα δικαίωμα οι διάφορες γλώσσες να το μεταφράζουν αντί να το μεταγραμματίζουν ή να το μεταγράφουν; Η θέση μας είναι όχι στην παγκόσμια μετάφραση Makedonija = Μακεδονία, Macedonia, Macédoine κ.λπ. Ναι στη μεταγραφή. Τι κερδίζουμε με αυτό; Αποφεύγουμε και απορρίπτουμε τη δημιουργία μιας παγκόσμιας υποχρεωτικής ονοματολογικής ιστορικής ανά τους αιώνες συνέχειας (Μακεδονία – Μέγας Αλέξανδρος – Σκόπια). Συμπερασματικά, αν η τελευταία γραμμή διπλωματικής άμυνας είναι για τη χώρα μας να γίνει δεκτή η ρίζα “Μακεδονία”, αυτή να γίνει δεκτή αμετάφραστη, αλλά με μεταγραφή. Στα ελληνικά να λέμε και να γράφουμε “Ρεπούμπλικα Μακεντόνσκα” ή “Μακεντόνσκα” ή απλά “Ρεπούμπλικα” και βέβαια όχι “Σκόπια”.

Advertisements