Εκτεταμένη περίληψη της ομιλίας τού Ευκλείδη Τσακαλώτου

 

1ος παγκόσμιος πόλεμος

Θέλω ν’ αρχίσω με τρία προσωπικά στοιχεία που με κάνανε να γράψω αυτό το βιβλίο.

Πρώτο. Μεγάλωσα στην Αγγλία κι αρχίζω με τον 1ο παγκόσμιο πόλεμο. Ποτέ δεν έχει ξεπεράσει ο βρετανικός λαός πόσοι άνθρωποι πεθάνανε χωρίς το γιατί. Γιατί έγινε; Η αριστερά έχει ένα ιδιαίτερο λόγο να σκέφτεται τον πόλεμο: τον Αύγουστο του 1914 τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα –δηλαδή όλη η αριστερά πριν απ’ τις διασπάσεις– ψηφίσανε τις στρατιωτικές δαπάνες. Δηλαδή στο κυρίαρχο ζήτημα “το ταξικό ή το εθνικό;” η αριστερά πήγε με το έθνος. Πολλά τα προβλήματα της αριστεράς απ’ αυτή την απόφαση. Άρα για μάς ο διεθνισμός είναι κυρίαρχο ζήτημα.

Γιατί αποτύχαμε τότε;

Δεύτερο, πενήντα χρόνια μετά. Το Εργατικό Κόμμα στη Βρετανία προτάσσει το εναλλακτικό οικονομικό σχέδιο, που είχε πολλά αριστερά στοιχεία: κρατικοποιήσεις, κοινωνικοποιήσεις τραπεζών, περιορισμό στην κίνηση κεφαλαίων, βιομηχανική πολιτική. Το ’76 γίνεται μια χρηματοπιστωτική κρίση. Ο Υπουργός Οικονομίας, του Εργατικού Κόμματος, ανακοινώνει ότι είναι το τέλος τού κεϋνσιανισμού.

Μετά είναι το κοινό πρόγραμμα της αριστεράς. Κομμουνιστές και σοσιαλιστές κερδίζουν τις εκλογές τού 1981· πάλι αριστερό πρόγραμμα. Το ’83 γίνεται μια κρίση, επιθέσεις από τις χρηματαγορές και ο Μιτεράν ανακοινώνει την αλλαγή τής πολιτικής.

Γιατί αποτύχαμε τότε; Ότι διάφορες εθνικές στρατηγικές αποτύχανε, βοήθησε την ηγεμονία τού νεοφιλελευθερισμού και η αριστερά δεν μπόρεσε να επηρεάσει την παγκοσμιοποίηση. Η αριστερά είχε ήδη ηττηθεί.

Οικονομία και πολιτική

Τρίτο και τελευταίο. Τι διαφορετικό φέρνει ένας αριστερός διανοούμενος; Ο αριστερός οικονομολόγος δεν θεωρεί την οικονομία ξεχωριστό πράγμα από την κοινωνία, την πολιτική, την ιδεολογία, τις αξίες. Προσπαθούμε να δούμε τους συνδετικούς κρίκους. Να δώσω ένα παράδειγμα.

Ο καπιταλισμός επιδίωξε ένα συμβιβασμό. Πρώτα είχε το κοινωνικό κράτος, μια προσπάθεια στα αγαθά του να έχουν πρόσβαση μεγαλύτερες κοινωνικές ομάδες. Αυτό ήρθε σε κρίση το ’73-’74. Αλλά και ο νεοφιλελευθερισμός χρησιμοποίησε το χρηματοπιστωτικό σύστημα, ακριβώς για να συνεχιστεί αυτός ο συμβιβασμός. Έδινε δάνεια και σε φτωχά και μεσαία στρώματα. Η κρίση το 2008 έχει τη ρίζα σε δάνεια στους πιο φτωχούς αμερικάνους. Υπήρχε και άλλη λύση: το πελατειακό κράτος· με το δημόσιο τομέα, με το να κλείνουμε το μάτι στους μικρομεσαίους όταν δεν πληρώνανε τους φόρους, με μια σειρά από παρεμβάσεις.

Τι θα κάνει ο καπιταλισμός από ’δώ και πέρα; Υπάρχουν τρία ενδεχόμενα. Πρώτο: το σύστημα θα βρει μια νέα λύση, πώς τα καλά τού καπιταλισμού να πάνε σε ευρύτερα στρώματα, και έτσι να έχει μια νομιμοποίηση. Δεύτερο: ο συμβιβασμός δε χρειάζεται πια. Θα έχουμε έναν καπιταλισμό τής καταστολής, με συρρίκνωση της δημοκρατίας, μια κινεζοποίηση ίσως. Και η τρίτη εκδοχή: τα λαϊκά στρώματα να ’ρθούνε στα πράγματα και να ξεπεράσουνε το μοντέλο τού καπιταλισμού. Βλέπετε ότι το πολιτικό, το οικονομικό και το κοινωνικό συνδέονται.

Οι αριστεροί οικονομολόγοι δεν θεωρούνε ότι δίνουνε λύσεις για όλη τη χώρα, που λύνουν τεχνοκρατικά προβλήματα, σαν να αναφερόμαστε σε ένα εθνικό ακροατήριο. Είχε πει ο Γκράμσι ότι οι διανοούμενοι της αριστεράς δεν κάνουν θεωρία μέσα στα γραφεία τους, προσεγγίσεις μακριά από την κοινωνία. Συστηματοποιούνε, θεωρητικοποιούνε, κάνουν πιο προσιτή την εμπειρία τού εργατικού κινήματος. Έχουν μια αμφίδρομη σχέση μ’ αυτό.

Να επιστρέψει η πολιτική

Τι μαθήματα υπάρχουν από τις αποτυχημένες προσπάθειες της αριστεράς, από τα κοινωνικά κινήματα;

Φάνηκε ότι ο εθνικός δρόμος για το σοσιαλισμό είναι πολύ δύσκολη υπόθεση. Δεν κατανοώ πώς μια χώρα μόνη της μπορεί να αντιμετωπίσει τις χρηματαγορές. Γι’ αυτό επιμένουμε για υπερεθνικές λύσεις. Μπορούμε να συζητήσουμε για μέσα ή έξω απ’ το ευρώ, αλλά το κυρίαρχο για μάς είναι να υπάρχουνε λύσεις ενάντια στις χρηματαγορές και στις πολυεθνικές και, άρα, να δημιουργήσουμε χώρο για τη δημοκρατία. Μας είπανε κι οι πλατείες ότι το κυρίαρχο είναι η επιστροφή τής πολιτικής, να μπορεί να κυριαρχεί πάνω από τις αγορές. Για να επιστρέψει η πολιτική, πρέπει να περιοριστούν οι αγορές, για να υπάρχει χώρος για εναλλακτικές προτάσεις, για να αποφύγουμε το μονόδρομο που μας παρουσιάζουνε οι κυρίαρχες δυνάμεις.

Περί ανταγωνισμού

Όταν έχεις εθνική στρατηγική, μπαίνεις στο καλούπι τού ανταγωνισμού: θα μας φάνε οι κινέζοι, οι πορτογάλοι, οι ισπανοί· πρέπει να κάνουμε ανασυγκρότηση της ελληνικής οικονομίας, για να πολεμήσουμε τους κακούς. Ο ανταγωνισμός κρατάει τους λαούς κάτω από μια πολύ περιορισμένη πολιτική. Γι’ αυτό υποφέρουν, είτε έχουν το ευρώ, είτε δεν το έχουν. Στη Βρετανία είχαμε τον τελευταίο μήνα τις μεγαλύτερες διαδηλώσεις, απεργίες, γιατί τα εισοδήματα πέφτουνε. Πρέπει κι αυτοί να μειώσουν τους μισθούς, παρ’ όλο που έχουν τη λίρα τους, και πρέπει να γίνουν πιο ανταγωνιστικοί… Αν δεν σταματήσεις αυτό το παιγνίδι, δεν έχεις καμιά ελπίδα.

Η ιδεολογία τού ανταγωνισμού μετράει και για τα μικρά ζητήματα. Είναι φυσικό να θέλει ο καθένας να είναι το σχολείο των παιδιών καλύτερο απ’ ό,τι ήτανε πέρυσι, να είναι το νοσοκομείο καλύτερο, το τμήμα τού πανεπιστημίου, η δουλειά μας, η γειτονιά μας. Αλλά είναι άλλο να θες να πας καλύτερα από τον άλλο: το δικό σου νοσοκομείο να είναι καλύτερο από το άλλο νοσοκομείο. Η αριστερά δεν μπορεί να έχει σαν μέριμνα την ανταγωνιστικότητα. Έχουμε άλλες αξίες, της συνεργασίας, της αλληλεγγύης, που μπορούμε να τις βάλουμε σε μια οικονομία.

Οι ανάγκες των πολλών

Χρειάζεται μια αριστερά, επειδή ακριβώς έχει την αυτοπεποίθηση ότι δεν είμαστε με την αγορά, ούτε με τον ανταγωνισμό. Αρχίζουμε με τις ανάγκες των πολλών, τις κοινωνικές ανάγκες· μπορούμε να βρούμε πολλές λύσεις γι’ αυτά τα προβλήματα. Κι αυτά είναι τα ουσιώδη.

Ρωτήστε, τώρα, ποια είναι τα σημαντικά πράγματα στη ζωή. Θα σας πούνε: Να έχουμε ένα καλό σχολείο. Να έχουμε ένα καλό νοσοκομείο. Να ξέρει ο κόσμος τι προϊόντα τρώει και αν μπορεί να τα φάει με ασφάλεια. Να μπορούνε τα παιδιά μας να μεγαλώνουνε σ’ ένα περιβάλλον με ασφάλεια. Να μας φέρονται σαν ανθρώπους στις εργασιακές μας σχέσεις. Αυτές είναι οι “ανάγκες” τής αριστεράς. Αυτό σημαίνει “οικονομία των αναγκών”: ότι αρχίζεις ούτε με την ανταγωνιστικότητα, ούτε με το κέρδος, αρχίζεις με τι είναι οι ανάγκες και λες τι λύσεις μπορώ να βρω.

Ενεργή συμμετοχή

Αυτό δεν είναι μόνο θέμα προγράμματος. Το πρόταγμα της αριστεράς είναι δημοκρατικό και συμμετοχικό. Χρειαζόμαστε ανθρώπους να τρέξουν. Έχω συζητήσει για το συμμετοχικό προϋπολογισμό, αν είναι μια λύση για την αριστερά στην τοπική αυτοδιοίκηση. Και βγαίνει ένας από μάς υπουργός και κάνει ένα νομοσχέδιο, που λέει ότι 30%, 40% από τις δαπάνες τού δήμου θα είναι μέσα από λαϊκές συνελεύσεις, ο κόσμος θα αποφασίζει άμα θέλει περισσότερες δαπάνες για νερό, για καθαριότητα, για την παιδεία. Έχουμε τον κόσμο, που θα έχει μια ενεργή συμμετοχή σ’ αυτή τη διαδικασία; Να συζητάει, να κάνει εναλλακτικά προγράμματα, να μπορεί να συγκρίνει και να παίρνει σωστές αποφάσεις; Έχουμε κινήματα και συνδικαλιστές που μπορούν να διαχειριστούν αυτά τα πράγματα; Αυτό σημαίνει ενεργή συμμετοχή, μια διαδικασία που αλλάζουμε τα πράγματα οι πολλοί –ούτε τα κομματικά στελέχη, ούτε οι πεφωτισμένοι. Η πολιτική είναι για όλους και για όλες.

Ο σοσιαλισμός δεν είναι κάτι που θα ’ρθεί με τη λαϊκή εξουσία, μετά από σαράντα χρόνια. Τον χτίζεις τώρα. Όταν κάνετε στην Πρέβεζα το κοινωνικό ιατρείο, είναι ένα πρώτο στίγμα. Όταν υπάρχουνε πειράματα κοινωνικής οικονομίας, είναι μέρος τού δικού μας σχεδίου. Γιατί ανταποκρίνεσαι στις ανάγκες των ανθρώπων τώρα, φτιάχνεις μια αριστερά που όχι μόνο λέει, αλλά κάνει διαφορετικά πράγματα. Οι παρεμβάσεις αυτές έχουνε το στίγμα τού διαφορετικού· που δεν είναι ανταγωνιστικό, δεν είναι αγοραίο, αλλά έχει όλες αυτές τις αξίες τής αριστεράς. Αυτή η αριστερά το κάνει αυτό στην καθημερινότητά της. Κι αυτό, νομίζω, είναι το μεγάλο στοίχημα.

Ευχαριστώ πολύ.

Advertisements