Γιάννης Ρέντζος

Πανεπιστημιακός διδάσκων, εκλεγείς δημοτικός σύμβουλος

www.ΑφιερωμένοστοσκιτσογράφοΓιάννηΚαλαϊτζή.gr

«Δικοί μας, προς εμάς» ή «προς τα εκεί, με τους άλλους» οι τρεις μάγοι; Το ερώτημα είναι επίκαιρο αλλά καθόλου ιδεολογικό. Θα δούμε.

Μιλούσαμε στο προηγούμενο φύλλο (Φόρουμ, Νοέμβρης 2010, σελ. 8) για την εκδήλωση προς τη μνήμη του πρεβεζάνου καλλιτέχνη και πολιτικού Αλή Ντίνο Μπέη (1890-1938) στις 27 Νοεμβρίου 2010 στο δημοτικό μας πολιτιστικό κέντρο (Όαση) και για ένα σκίτσο του που «αναδύθηκε» ως τοιχογράφημα σε κεντρικό σημείο της πόλης, στην οδό Χρίστου Κοντού 29. Αυτό κάλυπτε σε επιχρωματισμένη εκδοχή, ως πανό σε μουσαμά, διαστάσεων 1,50 Χ 3,00 μέτρα, μέρος της ανατολικής πλευράς της κατοικίας του γράφοντος από την πλευρά του γραφείου του (βλ. εικόνα 1).

Εικόνα 1. Μεγεθυσμένη και επιχρωματισμένη απόδοση του αρχικού σκίτσου του Αλή Ντίνο Μπέη όπως αναρτήθηκε στο γραφείο του συντάκτη του παρόντος και με κίνηση των μάγων προς τα δεξιά.

Στο προηγούμενο άρθρο δώσαμε μερικά στοιχεία για το αρχικό σκίτσο, αφού, μάλιστα, το έργο δεν αναλύθηκε στις σχετικές παρουσιάσεις ούτε και σώζεται στη συλλογή των έργων του πρεβεζάνου δημιουργού. Το αρχικό σκίτσο είχε δημοσιευθεί τα Χριστούγεννα του 1930 σε ασπρόμαυρη εκτέλεση (βλ. εικόνα 2) με τίτλο «Οι μάγοι με τα δώρα», (που είναι η σωστή έκφραση, αφού παραλείπει τον προσδιορισμό «τρεις» που δεν υπάρχει στο κατά Ματθαίο Ευαγγέλιο, β΄ 11) και συνοδευόταν από ένα στιχούργημα σε τέσσερις στροφές.

Εικόνα 2. Το σκίτσο του Αλή Ντίνο Μπέη στην αρχική του μορφή χωρίς επιχρωμάτιση και με κίνηση των μάγων προς τα αριστερά.

Στο αρχικό σκίτσο, κάτω από τις τέσσερις μορφές (που είναι το μωρό-Πρέβεζα, ο τότε δήμαρχος Ιωάννης Μ. Ρέντζος, ο γυμνασιάρχης Χρίστος Κοντός και ο δικηγόρος και νομικός σύμβουλος του Δήμου Ευάγγελος Αλεξανδρής) υπάρχει αντιστοίχηση με κάθε μια από τις τέσσερις αλληλοδιάδοχες στροφές του στιχουργήματος που συνοδεύει και επεξηγεί την εικόνα. Να πούμε ακόμα πως, σύμφωνα με την ανάλυση που έκανε ο Γιάννης Καλαϊτζής για το έργο του Αλή Ντίνο Μπέη, στην Όαση, η ξεκάθαρη απεικόνιση των τεσσάρων μορφών αποτελεί χαρακτηριστικό του έργου του, αφού ο Αλή Ντίνο, μετά από τις σπουδές του στη Γαλλία, ακολούθησε το ιαπωνικό σκιτσογραφικό στυλ με τις ξεκάθαρες απεικονίσεις, δηλαδή χωρίς καθόλου διακοσμητικό ζωγραφικό background, που είχε εισαχθεί στην Ευρώπη μετά το ρωσοϊαπωνικό πόλεμο του 1904 και που ο Αλή Ντίνο συνέβαλε –πάντα κατά το Γιάννη Καλαϊτζή– στη διάδοσή του και στην Ελλάδα.

Το ζήτημα που θα μας απασχολήσει εδώ είναι κατά πόσο η αυθαίρετη αντιστροφή που κάναμε για την ανάρτηση του μεγεθυσμένου και επιχρωματισμένου σκίτσου βάζοντας τους μάγους να βαδίζουν προς τα δεξιά (ενώ στο αρχικό βαδίζουν προς τα αριστερά) προσφέρει κάτι θετικό στη γενική του αναπαράσταση (χωρίς, πάντως, να παύει να αποτελεί αυθαίρετη τεχνική παρέμβαση). Ας υπενθυμίσουμε πως η αντιστροφή επιβλήθηκε εκ των πραγμάτων, αφού έτσι όπως αναρτήθηκε το πανό επιτρέπεται να μην φαίνονται οι μάγοι σαν να απομακρύνονται από το θεατή, που βρίσκεται στην οδό Χρίστου Κοντού, και να έχουν γυρισμένη την πλάτη προς αυτόν αλλά να τον προσεγγίζουν. Το αντεστραμμένο σκίτσο φέρνει ταυτόχρονα κοντά και το μωρό-Πρέβεζα που από τη μια άκρη (αριστερά) ήλθε στην πλησιέστερη προς το θεατή θέση (δεξιά).

Το γενικότερο ερώτημα είναι «Πώς αποδίδουν οι ζωγράφοι τους ανθρώπους που στέκονται με το πλευρό ή περπατούν; Τους βάζουν σε δεξιά ή αριστερή κατεύθυνση και κίνηση;»

Δεν αισθανόμαστε πως είμαστε εφοδιασμένοι με κάποιο ισχυρό μεθοδολογικό εργαλείο που να απορρέει από τη φυσική και πολιτισμική ανθρωπολογική ουσία του ζητήματος. Τίθεται το ερώτημα εάν το σώμα και το χέρι του καλλιτέχνη έχουν τη φυσική τάση να κινηθούν, να ζωγραφίσουν, να χαράξουν, να γράψουν, προς τα δεξιά. Έχει αυτό σχέση με τη δεξιοχειρία ή το ίδιο κάνουν και οι αριστερόχειρες; Πόσο (νευρολογικά) φυσική και πόσο (πολιτισμικά) επιβεβλημένη είναι αυτή η τάση, αν υπάρχει; Εξάλλου μείζονα συστήματα γραφής όπως το ελληνικό (με τη μετεξέλιξή του προς πολλά άλλα, όπως το λατινικό και το κυριλλικό) και το αραβικό (μαζί με πολλά άλλα, όπως το εβραϊκό) έχουν αντίστοιχα δεξιά και αριστερή κατεύθυνση. Έχει η γραφή, προς τα δεξιά ή προς τα αριστερά, σχέση με την αντίστοιχη (και προγενέστερη ιστορικά) προτίμηση ανάπτυξης της εικόνας προς τα δεξιά ή προς τα αριστερά;

Κάναμε μια πρόχειρη έρευνα στο διαδίκτυο και με μεγάλη μας έκπληξη διαπιστώσαμε πως αρκετές εικόνες από διάφορες εποχές και διαφορετικούς πολιτισμούς έδειχναν προτίμηση ανάπτυξης της κίνησης των βαδιζόντων προς τα δεξιά. Μερικές από τις εικόνες αυτές μεταφέρουμε εδώ ενδεικτικά (βλ. εικόνες 3 – 5) ενώ δεν αποκρύπτουμε πως κάποιες άλλες εικόνες που βρήκαμε, πολύ λιγότερες πάντως, είχαν ως ευνοημένη κατεύθυνση την αριστερή.

εικονα3

εικονα 4

εικονα 5

Ενθαρρυμένοι από αυτή την παρατήρηση αναζητήσαμε και εικόνες με τους τρεις μάγους. Με ευχάριστη έκπληξη διαπιστώσαμε πως και στην περίπτωση των τριών μάγων η προς τα δεξιά κίνηση ήταν η συχνότερα εμφανιζόμενη (βλ. εικόνες 6 και 7) ενώ και η προσφορά των δώρων προς το νεογέννητο Χριστό γίνεται σε ανάπτυξη με δεξιά κατεύθυνση (βλ. εικόνα 8).

εικονα 6

εικονα7

εικονα 8

Υπάρχει λοιπόν μια κυρίαρχη παράδοση στην προς τα δεξιά ανάπτυξη της εικόνας;

Σε ενδιαφέρον εκλαϊκευτικό κείμενό του ο καθηγητής Χρίστος Ντούμας φέρνει πολυάριθμα παραδείγματα από βραχογραφήματα που ανακαλύφθηκαν στον ελληνόγλωσσο κόσμο και αναδεικνύει και αυτός την κυρίαρχη δεξιά κατεύθυνση απεικονίσεων, είτε πρόκειται για ανθρώπους και ζώα, αλλά και για πλοία. Η εικόνα που συνοδεύει το εν λόγω κείμενο (εικόνα 9) είναι χαρακτηριστική. Εξάλλου, στο δικό του κείμενο, ο Ντούμας συσχετίζει την κυρίαρχη προς τα δεξιά ανάπτυξη των εικόνων με την προς τα δεξιά ελληνική γραφή. Και μάλιστα η προς τα δεξιά γραφή και ανάγνωση θεωρήθηκε στον αρχαίο ελληνικό κόσμο κανονική, αυτονόητη και κυρίαρχη που φέρεται ως «ες ευθύ», δηλαδή «στο ίσιο», σε αντιδιαστολή με την «προς τα αριστερά» ανάπτυξη που πήρε το όνομά της, δηλαδή «επί τα λαιά». (Η τόσο περίεργη αυτή ελληνική λέξη για το «αριστερά» είναι παρόμοια με την αντίστοιχη στα λατινικά και στα σύγχρονα ρωσικά).

Εικόνα 9. Ζωφόρος (Ακρωτήρι Θήρας) όπου και εδώ γίνεται αντιληπτή η προς τα δεξιά ανάπτυξη της κίνησης των πολεμιστών.

Τα παραδείγματα που φέρνει ο Ντούμας από απεικονίσεις της πρώτης και της δεύτερης π.Χ. χιλιετίας μας οδηγούν στο συμπέρασμα πως η προς τα δεξιά ανάπτυξη της σχεδίασης, της γραφής και της ανάγνωσης υπήρξε μια δεσπόζουσα ελληνική πολιτισμική πρακτική. Δεν μπορούμε να αποφανθούμε βέβαια και για το βαθύτερο ανθρωπολογικό (δηλαδή σωματολογικό και ιδιαίτερα νευρολογικό) χαρακτήρα της. Κατά την έννοια αυτή, ότι δηλαδή η προς τα δεξιά ανάπτυξη ενός «γράμματος» (σχεδίου ή χαρακτήρα) είναι συνηθέστερη, η αντιστροφή που κάναμε στο σκίτσο του πρεβεζάνου σκιτσογράφου Αλή Ντίνο Μπέη, για ευκρινέστερη ανάρτηση, ευελπιστούμε πως δεν θα θεωρηθεί ανεπιτυχής. (Στην «αριστερή» εκδοχή του το μεγεθυσμένο και επιχρωματισμένο σκίτσο του Αλή Ντίνο Μπέη βρίσκεται στη διάθεση οποιουδήποτε φορέα δημοτικού ή άλλου θα επιθυμούσε να το αξιοποιήσει εκθεσιακά).

Βιβλιογραφία: Χρ. Γ. Ντούμα, «Ες ευθύ, το ορθό σύστημα γραφής», Καθημερινή, 25 Ιουλίου 2010.

Advertisements